Bugajski lubi obsadzać Gajosa w rolach szwarccharakterów. W „Przesłuchaniu” był bezwzględnym ubekiem, majorem Kąpielowym. Teraz jest cynicznym, lubiącym wykorzystywać swoją pozycję i przewagę zawodową prokuratorem. Pierwowzór tej postaci istnieje naprawdę. W 2003 roku doprowadził on, razem z szefem miejscowej skarbówki, do upadku nowoczesnych zakładów mięsnych w Krakowie. Na kilka miesięcy, na podstawie naciąganych zarzutów, zamknął też w areszcie ich właścicieli, którzy opuszczali go nie tyle jako uniewinnieni biznesmeni, ale przede wszystkim bankruci i ludzie złamani. Bugajski przeniósł akcję swojego filmu do Gdańska, zmienił też kilka szczegółów, tak żeby nadać mu walor uniwersalny, bo jak okazało się w trakcie zdjęć, podobnych przypadków jest zdecydowanie więcej. Ostatecznie powstał solidny thriller pokazujący Polskę w dosyć przerażający sposób. To dobrze i źle. Z jednej strony po obejrzeniu filmu tracimy sporo złudzeń na temat funkcjonowania naszego sytemu prawno-skarbowego. Z drugiej jednak z obrazu, który byłby czymś więcej niż tylko bardzo mocną, ale jednak doraźną publicystką niewiele zostało. Oczywiście oprócz znajdującego się poza skalą jakiejkolwiek oceny Januszem Gajosem. Zresztą aktorstwo (Kazimierz Kaczor, Przemysław Sadowski, Magdalena Kumorek, Wojciech Żołądkowicz) i zdjęcia Piotra Sobocińskiego juniora są najmocniejszą stroną poruszającego, ale jednak pozostawiającego spory niedosyt „Układu Zamkniętego”.

P.Szygalski/P.Skiba

“Układ zamknięty”, inspirowana prawdziwymi wydarzeniami opowieść o podłym prokuratorze (Janusz Gajos – znakomity jak zawsze), który wraz ze swoim początkującym podwładnym (Wojciech Żołądkowicz) oraz naczelnikiem urzędu skarbowego (rewelacyjny Kazimierz Kaczor) niszczy firmę i życie osobiste trzech uczciwych biznesmenów (Przemysław Sadowski, Robert Olech, Jarosław Kopaczewski), pokazuje brzydki, ohydny wręcz kawałek polskiej rzeczywistości i ludzkiego charakteru. Chciwość i chora ambicja zżera nie tylko starych PRL-owskich dygnitarzy, ale i psuje młodego karierowicza. Ten ostatni szybko i chętnie uczy się reguł nieczystej gry.

Po seansie “Układu zamkniętego” w moim gardle nie zaschło tak, jak w gardle Kuby Wojewódzkiego. Nie będę też raczej miała po nim lęków. Za dalece przesadzone uważam również opinie, jakoby nowy film Ryszarda Bugajskiego, twórcy legendarnego “Przesłuchania”, był najlepszym polskim obrazem od czasów “Długu”. Za wiele w tym filmie niedociągnięć.

Promowany jako thriller, opowiada w rzeczywistości językiem dramatu politycznego z lekkim zacięciem filozoficznym i z namiastką publicystyki. Zawodzi pod względem budowania napięcia, pozostawia niedosyt w głębszym wymiarze. Tu i ówdzie serwuje nieco wydumane, niezbyt naturalne, metaforyczne dialogi o eliminacji słabszych. Postacie i akcja napisane są grubą kreską – wyraziste, a jednak niepełne, pozbawione niuansów. Podążają za schematem: kat – ofiara, ale zbytnie uproszczenia fabularne utrudniają zaangażowanie się w ten świat. Usiany scenami-wytrychami scenariusz: przesłuchanie, propozycja łapówki, wściekły naczelny, groźba, podział łupów, rozgoryczona ojcem córka, zapomina o delikatnych detalach, które decydują o wielkości dzieła. Gdyby z ekranu nie padło zdanie, iż poszkodowani spędzili w areszcie aż 9 miesięcy, nie sposób byłoby to wyczuć. Scenarzyści Mirosław Piepka i Michał S. Pruski budują pułapkę, oznajmiają, iż wrzucili do niej ofiary, ale nie do końca udaje im się to przedstawić. Stoją w rozkroku pomiędzy opartą na faktach sensacją a pytaniami o naturę zła. Albo przeciągają linę z reżyserem, który miał nieco inną koncepcję? Tylko dlaczego mistrz Bugajski ich słucha, zamiast zaufać swojemu zmysłowi obserwacji i filmowego opowiadania?

A przecież temat mrozi krew w żyłach. Jest równie mocny, co ten w “Przesłuchaniu” czy w rewelacyjnym “Generale Nilu” (w obu przypadkach Bugajski reżyserował na podstawie swojego scenariusza). To problem oraz fakt, iż takie rzeczy naprawdę się dzieją – sprawiają, iż “Układ zamknięty”, pomimo wszystko, broni się. I warto się z nim zmierzyć.

Dagmara Romanowska | Kino Świat